Ung thư đại trực tràng đang trẻ hóa: Đừng đợi có triệu chứng mới đi tầm soát

Bài viết "Tầm soát ung thư đại trực tràng" do Bệnh viện đa khoa Tâm Trí Sài Gòn phối hợp Insmart tổ chức, với phần chia sẻ chuyên môn từ Ths.BS CKII Hứa Thị Tú Anh (Bác sĩ Nội soi chuyên khoa tiêu hóa bệnh viện đa khoa Tâm Trí Sài Gòn).

Ung thư đại trực tràng từng được xem là bệnh của người lớn tuổi, nhưng những năm gần đây, độ tuổi phát hiện bệnh ngày càng trẻ hóa — không ít trường hợp được ghi nhận ở người mới ngoài 30. Trong khi đó, đây lại là một trong số ít loại ung thư có thể phát hiện và can thiệp từ giai đoạn tiền ung thư (polyp) nếu được tầm soát đúng thời điểm. Bài viết dưới đây tóm lược những nội dung chính từ buổi webinar, giúp bạn đọc nhận diện sớm các yếu tố nguy cơ và biết khi nào nên đi tầm soát.

Hai nhóm yếu tố nguy cơ cần nắm rõ

Yếu tố không thể thay đổi

• Tuổi tác: nguy cơ tăng dần theo tuổi, đặc biệt từ 45 tuổi trở lên.
• Tiền sử gia đình: cha mẹ, anh chị em ruột từng mắc ung thư hoặc polyp đại trực tràng.
• Tiền sử cá nhân: từng có polyp hoặc ung thư đại trực tràng trước đó.
• Tiền sử bệnh lý khác: từng xạ trị vùng chậu, mắc hội chứng di truyền liên quan ung thư đại trực tràng, hoặc bệnh viêm ruột mạn tính (viêm loét đại tràng, bệnh Crohn). Nhóm bệnh viêm ruột mạn thường biểu hiện bằng đau bụng âm ỉ, rối loạn đi cầu (tiêu chảy hoặc táo bón), và có thể có máu ẩn trong phân.

Yếu tố có thể thay đổi được

• Chế độ ăn ít chất xơ, nhiều chất béo, thường xuyên dùng fast food, đồ nướng ở nhiệt độ cao.
• Ít ăn rau củ, trái cây.
• Uống nhiều rượu bia (vượt mức khuyến nghị: nam trên 2 lon bia/ngày, nữ trên 1 lon bia/ngày).
• Hút thuốc lá.
• Lối sống ít vận động — đặc trưng của dân văn phòng làm việc nhiều giờ, ít có thời gian rèn luyện thể chất.
• Tin vui là nhóm yếu tố thứ hai hoàn toàn có thể kiểm soát được thông qua thay đổi thói quen sinh hoạt và ăn uống hằng ngày.

Những dấu hiệu cảnh báo không nên bỏ qua

• Phần lớn người bệnh thường chủ quan với các triệu chứng ban đầu vì nghĩ là rối loạn tiêu hóa thông thường. Một số dấu hiệu cần lưu tâm:
• Thay đổi thói quen đi tiêu: số lần đi cầu thay đổi bất thường, táo bón hoặc tiêu chảy kéo dài.
• Thay đổi tính chất phân: phân dẹt, không thành khuôn, hoặc khác hẳn so với trước đây.
• Đau bụng âm ỉ kéo dài, không phải đau quặn dữ dội.
• Đi tiêu ra máu hoặc máu lẫn trong/ngoài phân; trường hợp máu ẩn (không nhìn thấy bằng mắt thường) chỉ phát hiện được qua xét nghiệm máu ẩn trong phân (FOBT).
• Chán ăn, mệt mỏi, sụt cân không rõ nguyên nhân — đặc biệt khi sụt khoảng 10% trọng lượng cơ thể trong 3–6 tháng mà không ăn kiêng.
• Tự sờ thấy khối u vùng bụng.
• Cảm giác đi tiêu không hết phân.
• Một công cụ đơn giản giúp tự đánh giá tính chất phân là thang phân loại Bristol (Bristol Stool Scale), chia phân thành 7 tuýp từ quá táo (tuýp 1–2) đến quá lỏng (tuýp 6–7), trong đó tuýp 3–5 được xem là bình thường. Nếu tính chất phân lệch khỏi mức bình thường trong thời gian dài (3–6 tháng), đây là tín hiệu nên đi khám.

Ai nên tầm soát, và tầm soát từ khi nào?

Tầm soát ung thư đại trực tràng không chỉ dành cho người có triệu chứng. Với người không có yếu tố nguy cơ đặc biệt, nên bắt đầu từ 45 tuổi, lặp lại mỗi 10 năm nếu kết quả bình thường.

Nếu có người thân trực hệ (cha, mẹ, anh chị em ruột) từng mắc bệnh, nên tầm soát sớm hơn — thường từ 35–40 tuổi, hoặc trước 10 năm so với tuổi người thân phát hiện bệnh, chu kỳ lặp lại mỗi 5 năm. Những người từng có polyp tuyến tiến triển nên bắt đầu từ 40 tuổi, tần suất tái khám từ 1–10 năm tùy đặc điểm polyp.

Nhóm có tiền sử xạ trị/hóa trị vùng chậu hoặc viêm ruột mạn tính nên tầm soát từ 35–40 tuổi (hoặc sau 8–10 năm kể từ đợt viêm ruột mạn), lặp lại mỗi 2 năm trong giai đoạn đầu.

Với người từ 75–85 tuổi, quyết định tầm soát được cá thể hóa theo tình trạng sức khỏe tổng thể. Sau 85 tuổi, thường không còn khuyến cáo nội soi thường quy.

Các phương pháp tầm soát hiện có

Xét nghiệm máu CEA: là một dấu ấn ung thư hỗ trợ tầm soát, thường có trong các gói khám sức khỏe định kỳ. Đây là xét nghiệm có giá trị gợi ý, không dùng để chẩn đoán xác định.

Xét nghiệm máu ẩn trong phân (FOBT): phương pháp đơn giản, dễ triển khai trong khám sức khỏe định kỳ hoặc khám sức khỏe nghề nghiệp. Nếu kết quả dương tính, cần nội soi đại trực tràng ngay, không nên chờ đến mốc 45 tuổi.

Nội soi đại trực tràng: là phương pháp vừa chẩn đoán vừa điều trị — bác sĩ có thể quan sát trực tiếp toàn bộ niêm mạc đại tràng, phát hiện polyp và cắt bỏ ngay trong lúc soi (kỹ thuật cắt polyp qua thòng lọng), sau đó gửi mẫu mô đi giải phẫu bệnh để xác định tính chất lành/ác.

Chuẩn bị trước khi nội soi

Người tầm soát cần ăn nhẹ, ngưng sữa, nước ngọt, bia rượu, cà phê từ tối hôm trước; sau đó nhịn ăn và uống thuốc xổ theo hướng dẫn để làm sạch đại tràng. Việc làm sạch đại tràng triệt để là yếu tố then chốt giúp bác sĩ quan sát rõ niêm mạc và không bỏ sót tổn thương nhỏ. Sau thủ thuật, cảm giác đầy hơi nhẹ là bình thường và sẽ tự hết.

Vì sao tầm soát sớm lại quan trọng?

Một polyp lành tính nếu không được phát hiện và xử lý có thể tiến triển thành loạn sản rồi ung thư xâm lấn trong khoảng 10–15 năm. Việc tầm soát định kỳ giúp phát hiện và loại bỏ polyp ngay từ giai đoạn tiền ung thư, gần như "chặn đứng" con đường tiến triển này trước khi bệnh kịp hình thành.

Lời khuyên từ chuyên gia

Đừng chờ đến khi có triệu chứng mới đi khám. 45 tuổi là thời điểm vàng để bắt đầu tầm soát ung thư đại trực tràng — dù có hay không có triệu chứng. Nếu bản thân hoặc người thân có yếu tố nguy cơ hoặc dấu hiệu bất thường kể trên, nên chủ động tầm soát sớm hơn mốc này.

Buổi webinar nằm trong chương trình giáo dục sức khỏe cộng đồng do Bệnh viện Tâm Trí phối hợp cùng Insmart thực hiện, nhằm lan tỏa kiến thức y khoa chính xác, dễ tiếp cận đến đông đảo người dân, đặc biệt là nhóm dân văn phòng — đối tượng có nhiều yếu tố nguy cơ liên quan đến lối sống.

Bài viết mang tính chất tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và tư vấn y khoa trực tiếp. Để được tư vấn cụ thể về lịch trình tầm soát phù hợp, bạn đọc nên đến khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa tiêu hóa.